गुरू : ज्ञान, संस्कार आणि जीवनमूल्यांचा शिल्पकार

आषाढ पौर्णिमा म्हणजे भारतीय संस्कृतीतील ज्ञान, कृतज्ञता आणि संस्कारांचा उत्सव. हीच गुरूपौर्णिमा. महर्षी व्यास यांच्या स्मरणार्थ साजरा होणारा हा दिवस केवळ गुरूंचा गौरव करणारा नसून, आपल्या जीवनाला दिशा देणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा दिवस आहे.

आज माहितीचा स्फोट झाला आहे. एका क्लिकवर जगभरातील ज्ञान उपलब्ध आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, इंटरनेट आणि आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे माहिती सहज मिळते; पण माहिती म्हणजे ज्ञान नव्हे आणि ज्ञान म्हणजे प्रज्ञा नव्हे. माहितीचे ज्ञानात आणि ज्ञानाचे विवेकात रूपांतर करणारा जो असतो, तोच खरा गुरू असतो.

गुरू म्हणजे केवळ वर्गात धडा शिकवणारा शिक्षक नव्हे. जीवनातील प्रत्येक अंधारात प्रकाश दाखवणारी व्यक्ती म्हणजे गुरू. आई-वडील, शिक्षक, संत, समाजातील अनुभवी व्यक्ती, एखादा प्रसंग, एखादे पुस्तक, निसर्ग किंवा स्वतःचे अनुभवही गुरू ठरू शकतात. ज्याच्याकडून आपण जीवनाचा अर्थ शिकतो, तोच आपला गुरू.

आपल्या संतपरंपरेने गुरूचे स्थान परमेश्वरापेक्षाही श्रेष्ठ मानले आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी निवृत्तीनाथांना गुरू मानले; संत तुकारामांना बाबाजी चैतन्य यांचे मार्गदर्शन लाभले; समर्थ रामदासांनी शिवरायांना राष्ट्रधर्माची प्रेरणा दिली. इतिहास साक्ष देतो की, प्रत्येक महान व्यक्तिमत्त्वामागे एका महान गुरूचे संस्कार असतात.

आजच्या स्पर्धेच्या युगात विद्यार्थी गुणांच्या मागे धावत आहेत; पण गुणांइतकेच महत्त्वाचे आहेत संस्कार, चारित्र्य, शिस्त, प्रामाणिकपणा आणि माणुसकी. ही मूल्ये कोणत्याही पाठ्यपुस्तकातून मिळत नाहीत; ती गुरूंच्या सहवासातून मिळतात. त्यामुळे शिक्षणाला उंची देणारे गुरू असतात आणि गुरूंना अर्थ देणारे जिज्ञासू विद्यार्थी असतात.

'गु' म्हणजे अंधार आणि 'रु' म्हणजे त्याचा नाश करणारा. अज्ञानाचा अंधार दूर करून ज्ञानाचा प्रकाश देणारा म्हणजे गुरू. हा प्रकाश केवळ परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी नसतो, तर आयुष्य अर्थपूर्ण, जबाबदार आणि मूल्यनिष्ठ जगण्यासाठी असतो.

आजच्या काळात गुरूंची भूमिका अधिक महत्त्वाची झाली आहे. माहितीच्या गर्दीत योग्य विचारांची निवड करणे, सोशल मीडियाच्या गोंगाटात विवेक जागा ठेवणे, यशाबरोबरच अपयश स्वीकारण्याची ताकद देणे आणि माणूस म्हणून घडवणे—हे कार्य गुरूच करू शकतो. कारण गुरू विद्यार्थ्याला केवळ करिअर देत नाही; तो त्याला चरित्र देतो.

खरे तर, आयुष्यात वाचलेल्या, ऐकलेल्या आणि अनुभवलेल्या प्रत्येक चांगल्या गोष्टींचा सार म्हणजे गुरूचे व्याख्यान होय. गुरूचे प्रत्येक वचन हा अनुभवाचा अर्क असतो. त्यांच्या एका योग्य शब्दाने आयुष्याची दिशा बदलू शकते.

गुरूपौर्णिमा हा केवळ हार-तुरे अर्पण करण्याचा दिवस नाही. गुरूंनी दिलेली मूल्ये आचरणात आणण्याचा, त्यांच्याप्रती कृतज्ञ राहण्याचा आणि स्वतःही समाजासाठी प्रेरणेचा दीप बनण्याचा संकल्प करण्याचा दिवस आहे.

अज्ञानातून ज्ञानाकडे... अंधारातून प्रकाशाकडे... अपयशाकडून यशाकडे... हा प्रवास घडवणाऱ्या प्रत्येक गुरूला गुरूपौर्णिमेच्या निमित्ताने विनम्र अभिवादन!

"गुरू हा व्यक्ती नसतो; तो एक विचार असतो. गुरू हा व्यवसाय नसतो; तो संस्कारांचा अखंड प्रवाह असतो. आणि जोपर्यंत समाजात गुरूंचा सन्मान जिवंत आहे, तोपर्यंत संस्कृतीचा दीप कधीही विझणार नाही."

लेखन: 

*प्रा. संभाजीराव सूर्यवंशी*

अभिनव सायन्स अकॅडमी, गडहिंग्लज