महाडची ऐतिहासिक सांस्कृतिक ओळख जपणारं आराध्य दैवत: श्री विरेश्वर महाराज मंदिर

 पत्रकार संभाजीराव सूर्यवंशी  (महाड प्रतिनिधी)

महाड: सावित्री नदीच्या पवित्र काठावर वसलेलं महाड शहर इतिहास, परंपरा आणि अध्यात्म यांचा संगम म्हणून ओळखलं जातं. या शहराच्या सांस्कृतिक जीवनाचा केंद्रबिंदू मानलं जाणारं श्री विरेश्वर महाराज मंदिर आजही स्थानिकांच्या श्रद्धा, परंपरा आणि सामाजिक ऐक्याचं प्रतीक म्हणून उभं आहे.

शहराच्या मध्यभागी असलेले श्री विरेश्वर महाराज हे परिसरातील ८४ गावांचे कुलस्वामी मानले जातात. स्थानिक परंपरेनुसार हे दैवत संपूर्ण परिसराचं रक्षण करत असल्याची श्रद्धा आहे. त्यामुळे मंदिराभोवती धार्मिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांची अखंड परंपरा दिसून येते. गावोगावी पसरलेली देवपरंपरा आजही जिवंत असून, वर्षातून एकदा होणारा छबिना महोत्सव हा या श्रद्धेचा उत्कट आविष्कार मानला जातो.

छबिना महोत्सवात विविध देवतांच्या पालख्या वाजत-गाजत मंदिरात दाखल होतात. काही ठिकाणी देवतांच्या प्रतीकात्मक काठ्यादेखील आणल्या जातात. या सोहळ्यादरम्यान परिसरात भक्तिमय वातावरण निर्माण होतं. हा उत्सव केवळ धार्मिक कार्यक्रम न राहता सामाजिक एकात्मतेचा उत्सव ठरतो, असं स्थानिक नागरिक सांगतात.

इतिहासाशी जोडलेली लोकश्रद्धा सांगते की हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज कीर्तन सोहळ्यांना उपस्थित राहत असत. या स्मरणार्थ आजही उत्सवकाळात राजांची गादी विधिवत सजवली जाते. भक्तांच्या मते, ही परंपरा इतिहासाशी असलेला भावनिक दुवा जपते.

सावित्री नदीकाठी असलेली स्वयंभू पिंड जागृत देवस्थान म्हणून ओळखली जाते. अनेक भाविकांच्या अनुभवानुसार हे दैवत साक्षात्कारी असल्याची श्रद्धा व्यक्त केली जाते. त्यामुळे वर्षभर दर्शनासाठी भाविकांची वर्दळ कायम असते.

मंदिराची वास्तुरचना शिल्पकलेचा उत्तम नमुना मानली जाते. दगडी खांबांवरील कोरीव काम, देवदेवतांच्या प्रतिमा आणि अलंकारिक नक्षीकाम मंदिराच्या ऐतिहासिक वारशाची साक्ष देतात. महाशिवरात्रीसारख्या सणांमध्ये गाभाऱ्यात काढली जाणारी तांदळाची रांगोळी ही स्थानिक परंपरेची वैशिष्ट्यपूर्ण झलक मानली जाते.

महाडच्या सांस्कृतिक ओळखीचा अविभाज्य भाग असलेलं हे मंदिर आजही श्रद्धा, इतिहास आणि लोकपरंपरेचा वारसा पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवत आहे. स्थानिकांच्या मते, या देवस्थानामुळे शहराची सांस्कृतिक नाळ भक्कम राहिली असून सामुदायिक ऐक्याला बळ मिळत आहे.