९ ऑगस्ट : क्रांतीची मशाल ते परिवर्तनाची नवी पहाट!

*‘भारत छोडो’चा हुंकार आता अंतर्मनातील अंधाराला ‘छोडो’ म्हणण्याची वेळ...* 

९ ऑगस्ट...

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासातील हा एक जाज्वल्य दिवस. ९ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईच्या ग्वालिया टँक मैदानावरून महात्मा गांधींनी दिलेला ‘करेंगे या मरेंगे’ हा मंत्र केवळ एक घोषणा नव्हती; ती गुलाम भारताच्या चेतनेला जागवणारी गर्जना होती. या एका आवाहनाने देशाच्या कानाकोपऱ्यात स्वातंत्र्याची ठिणगी पेटली आणि ब्रिटिश सत्तेच्या मुळांना हादरे देणाऱ्या ‘भारत छोडो’ आंदोलनाला प्रारंभ झाला.

त्या काळात भारतीयांच्या डोळ्यांसमोर एकच स्वप्न होते... स्वतंत्र भारत!

आज ते स्वप्न साकार झाले आहे. आपण स्वतंत्र आहोत. आपले संविधान आहे, लोकशाही आहे, मतदानाचा अधिकार आहे, अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य आहे. विज्ञान, तंत्रज्ञान, शिक्षण आणि विकासाच्या क्षेत्रात आपण मोठी झेप घेतली आहे.

मग प्रश्न असा उभा राहतो - 

आजच्या भारतासाठी क्रांती दिनाचा अर्थ काय?

हा प्रश्न केवळ इतिहासाचा नाही; तो आपल्या वर्तमानाचा आणि भविष्याचाही आहे. तेव्हा शत्रू दिसत होता; आज शत्रू अदृश्य आहे!

१९४२ मध्ये संघर्ष परकीय सत्तेविरुद्ध होता. शत्रू स्पष्ट होता. आज भारत स्वतंत्र आहे; पण समाजासमोरची आव्हाने अधिक सूक्ष्म आणि अनेकदा अदृश्य आहेत.

अज्ञान आहे...

अंधश्रद्धा आहे...

जातीय आणि सामाजिक भेदभाव आहे...

व्यसनाधीनता आहे...

भ्रष्टाचार आहे...

पर्यावरणाचा ऱ्हास आहे...

खोट्या माहितीचा वेग आहे...

आणि या सगळ्यापेक्षा गंभीर म्हणजे ‘मला काय त्याचे?’ ही वाढती उदासीनता आहे.

म्हणून आज क्रांतीची दिशा बदलली पाहिजे.

आजची क्रांती कोणत्याही व्यक्तीविरुद्ध नसून प्रवृत्तीविरुद्ध असली पाहिजे.

‘भारत छोडो’चा अर्थ नव्याने समजून घेऊया!

१९४२ मध्ये घोषणा होती - 

‘भारत छोडो!’

आज त्याच घोषणेचा नवा अर्थ आपण स्वीकारला पाहिजे - 

अज्ञान भारत छोडो!

अंधश्रद्धा भारत छोडो!

भेदभाव भारत छोडो!

भ्रष्ट मानसिकता भारत छोडो!

व्यसन भारत छोडो!

अस्वच्छता भारत छोडो!

पर्यावरणविनाश भारत छोडो!

आणि सामाजिक उदासीनता भारत छोडो!

कारण देशाच्या सीमांचे रक्षण करणारे सैनिक आवश्यक आहेतच; पण देशाच्या विचारविश्वाचे रक्षण करणारे जागरूक नागरिकही तितकेच आवश्यक आहेत.

आजची क्रांती बंदुकीची नव्हे, बुद्धीची हवी!

क्रांती म्हटले की संघर्षाची, आंदोलनाची किंवा बंडाची प्रतिमा डोळ्यांसमोर येते. परंतु प्रत्येक क्रांती रक्तरंजित असावी असे नाही.

- एका शिक्षकाने वंचित विद्यार्थ्याच्या हातात पुस्तक दिले, तर ती क्रांती आहे.

- एका मुलीने सामाजिक रूढींना झुगारून शिक्षणाची वाट धरली, तर ती क्रांती आहे.

- एका तरुणाने व्यसनाला नकार देऊन आपल्या आयुष्याला नवी दिशा दिली, तर ती क्रांती आहे.

- एका शेतकऱ्याने पारंपरिक शेतीसोबत विज्ञान आणि तंत्रज्ञान स्वीकारले, तर ती क्रांती आहे.

- एका नागरिकाने लाच देण्यास नकार दिला, तर ती क्रांती आहे.

- सोशल मीडियावर आलेली अफवा पुढे पाठवण्याऐवजी तिची सत्यता तपासली, तरी ती क्रांती आहे.

कारण विचार बदलला की व्यवहार बदलतो; व्यवहार बदलला की समाज बदलतो आणि समाज बदलला की राष्ट्र बदलते.

स्वातंत्र्य मिळाले; पण आपण खरोखर स्वतंत्र झालो का?

हा प्रश्न अस्वस्थ करणारा आहे.

आपण परकीय सत्तेपासून स्वतंत्र झालो; पण पूर्वग्रहांपासून स्वतंत्र झालो आहोत का?

आपल्याला मतदानाचा अधिकार मिळाला; पण आपण तो विवेकाने वापरतो का?

आपल्याला अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य मिळाले; पण त्या स्वातंत्र्यासोबतची जबाबदारी स्वीकारतो का?

आपण शिक्षित झालो; पण शिक्षणाने आपली संवेदनशीलता वाढली का?

आपण आधुनिक झालो; पण आपल्या विचारांतील जुनाट भिंती कोसळल्या का?

स्वातंत्र्य म्हणजे फक्त अधिकार नव्हे; स्वातंत्र्य म्हणजे जबाबदारीही.

नव्या पिढीच्या हातात नवी मशाल

आजची तरुणाई ही भारताची सर्वांत मोठी शक्ती आहे. तिच्या हातात तंत्रज्ञान आहे, ज्ञानाची साधने आहेत आणि जगाशी स्पर्धा करण्याची क्षमता आहे.

पण या शक्तीला योग्य दिशा मिळणे आवश्यक आहे.

मोबाईलच्या स्क्रीनवर  तासन्तास वेळ बरबाद  करण्याऐवजी ज्ञानाच्या विश्वात प्रवेश करण्याची क्रांती हवी. लाईक्स आणि फॉलोअर्सच्या पलीकडे जाऊन समाजासाठी काहीतरी करण्याची क्रांती हवी.

नोकरी शोधणाऱ्या मानसिकतेसोबत नोकरी निर्माण करण्याची मानसिकता हवी.

स्पर्धेत पुढे जाण्यासोबत इतरांना पुढे घेऊन जाण्याची वृत्ती हवी.

कारण राष्ट्राची खरी प्रगती केवळ उंच इमारतींनी होत नाही; ती उंच विचारांच्या नागरिकांनी होते.

क्रांतीची सुरुवात कुठून करायची?

हा प्रश्न अनेकदा विचारला जातो.

उत्तर अगदी सोपे आहे...

क्रांतीची सुरुवात स्वतःपासून!

देश बदलण्यापूर्वी स्वतःला बदलावे लागेल.

समाजातील भ्रष्टाचारावर बोलण्यापूर्वी स्वतःची प्रामाणिकता तपासावी लागेल.

स्वच्छ भारताची अपेक्षा करण्यापूर्वी आपल्या हातातील कचरा योग्य ठिकाणी टाकावा लागेल.

लोकशाही मजबूत करण्यापूर्वी मतदार म्हणून आपली जबाबदारी ओळखावी लागेल.

आणि राष्ट्रप्रेमाची भाषा करण्यापूर्वी आपल्या कृतीतून राष्ट्रप्रेम सिद्ध करावे लागेल.

आज पुन्हा एका ‘ऑगस्ट क्रांती’ची गरज आहे!

१९४२ ची क्रांती आपल्याला राजकीय स्वातंत्र्याच्या दिशेने घेऊन गेली.

आजची क्रांती आपल्याला वैचारिक, सामाजिक, नैतिक आणि पर्यावरणीय स्वातंत्र्याकडे घेऊन जाणारी असली पाहिजे.

ही क्रांती कोणाविरुद्ध नसावी; ती आपल्यातील नकारात्मकतेविरुद्ध असावी. ही क्रांती द्वेषाची नसावी; ती विवेकाची असावी. ही क्रांती हिंसेची नसावी; ती विचारांची असावी. ही क्रांती विध्वंसाची नसावी; ती निर्मितीची असावी. आणि या क्रांतीचा सैनिक प्रत्येक सामान्य नागरिक असला पाहिजे.

९ ऑगस्टला केवळ हुतात्म्यांच्या स्मृतींना अभिवादन करून आपण थांबू नये. त्यांच्या त्यागातून प्रेरणा घेऊन आपल्या काळातील प्रश्नांशी भिडण्याची तयारी केली पाहिजे.

आज पुन्हा एक संकल्प करूया...

मी बदलाची वाट पाहणार नाही; मी स्वतः बदलाची सुरुवात करेन.

मी केवळ अधिकार मागणार नाही; माझी कर्तव्येही पार पाडेन.

मी केवळ देशावर प्रेम करणार नाही; माझ्या कृतीतून ते सिद्ध करेन.

कारण...

१९४२ मध्ये भारतीयांनी ब्रिटिशांना ‘भारत छोडो’ म्हटले होते;

आज आपण आपल्या मनातील अज्ञान, अन्याय, भ्रष्टाचार, भेदभाव आणि उदासीनतेला ‘भारत छोडो’ म्हणण्याची वेळ आली आहे.

हीच ९ ऑगस्टची नवी व्याख्या.

हीच क्रांतीची नवी दिशा.

हीच हुतात्म्यांना खरी आदरांजली.

आणि—

हीच नव्या भारताच्या परिवर्तनाची नवी पहाट!

— प्रा. संभाजीराव  सूर्यवंशी

अभिनव सायन्स अकॅडमी,  गडहिंग्लज